मूल्य, मान्यता र आदर्शको राजनीतिमा अब्बल नेता निधि

के गर्ने हामीसँग अहिले त्यो बेलाका विपी, कृष्णप्रसाद, निधिजस्ता नेताहरु नै भएनन्

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
बिष्णु बुढाथाेकी
काठमाडाैं, फागुन १३

जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य गरी मुलुकमा प्रजातन्त्र स्थापना भएको पनि ६७ वर्ष भइसक्यो।

नेपाली कांग्रेसको अगुवाइमा राणा शासनविरूद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्दै जनताको मुक्तिका लागि जस्तोसुकै बलिदानी दिन तयार भएर आन्दोलनमा होमिएका जिवित योद्धाको संख्या देशभरी गणना गर्ने हो भने अहिले हत्केलामा अटाउने संख्यामा भेटिन्छन्।

उनीहरूमध्ये कांग्रेसका पूर्वमहामन्त्री महेन्द्रनारायण निधिसँगै राजनीतिमा होमिएका धनुषाका पुराना राजनीतिकर्मी बलराम नायक जिउँदो इतिहास हुन्।

निधिको ९७ औं जन्म जयन्तीको अवसर पारेर यो पंक्तिकार जनकपुरस्थित नायकको घर पुगेको थियो।

जनकपुरबाट झण्डै ३० किलोमिटर उत्तरपूर्वमा पर्ने सवैला नगरपालिका २ स्थित नायकको घरमा फागुन ५ गते दिउँसो २ बजे पुग्दा उनी पीँडीको खाटमा बर्को ओढेर छिमेकीसँग गफिइरहेका थिए।

उमेरले ८३ वर्ष कटेका नायक घुँडाको समस्याले सहजै हिँडडुल गर्न सक्दैनन्। तर पं. श्रीराम शर्मा आचार्य वाङ्मयको ‘सामाजिक,नैतिक एवं बौद्धिक क्रान्ति कैसे?’ नामको एउटा मोटो किताब लिएर अध्ययन गरिरहेका थिए। त्यो देख्दा उनी अझै पनि थरले मात्र नभएर सोच, विचार र ऊर्जाले पनि नायक झै लाग्थ्यो।

निधिसँग राजनीतिमा क्रियाशिल उनी बिचमा केहि समय बाटो बिराएर पञ्चायतको राजनीतिमा लागेका थिए। तर, बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनापछि पुनः कांग्रेसमै फर्किएका उनी त्यसपछि पछाडि फर्किएर हेरेनन्।

सीमा नजिकै घर भएका महेन्द्रनारायण निधिसँग विद्यार्थीकालमै चिनजान भएको थियो। विद्यार्थी जीवनमा भारतको मुजफ्फपुरमा बसेर पढ्दा कांग्रेस नेता गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको भेट भएको स्मरण गर्छन्। कोइरालालाई भेट्न अरू साथीसँग पुगेका नायक उनै कोइरालाको प्रेरणाबाट कांग्रेसको राजनीतिमा लागेको बताउँछन्।

२००७ सालमा जयनगरमा बस्दा कृष्णप्रसाद भट्टराइसँग चिनजान भएको बताउने नायक उमेरले नेटो काट्दै गर्दा बेला बेलामा बिर्सने कमजोरीले विगतका दिन क्रम मिलाएर सम्झिन गाह्रो भएको बताउँछन्।

‘राणा विरोधी आन्दोलनमा कांग्रेसको मुक्ति सेना सिराहहुँदै सवैला गाउँमा आउँछ भनेर पर्खिएको त बाहिर बाहिरबाटै जनकपुर बजार भएर पश्चिमतिर लागेछ,’ उनले विगत स्मरण गरे।

१२ सालमा चिन्ताहरण सिंह सभापति हुँदा धनुषा महोत्तरी जिल्लाको पार्टी सचिव बनेर काम गरेका नायकले निधिसँगै धनुषा,महोत्तरीका विभिन्न गाउँमा पुगेर पार्टीको सदस्यता वितरण गरेका थिए।

अहिले त शिक्षा र जनचेतनाको दृष्टिले पछाडि परेको तराईका वस्तीमा ६० वर्ष पहिले राजनीतिक चेतना छर्दै पार्टी संगठनको पक्षमा कसरी माहौल बनाउनु भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ दिँदै  नायक भन्छन्, ‘त्यतिबेला गाउँ गाउँमा जमिन्दारको रजाइ थियो र उनीहरु नै सरकार जस्ता थिए।’

आफू पनि जमिन्दारकै परिवारमा जन्मिएको बताउँदै नायक थप्छन्, ‘जनता सरकारबाट खुश थिएनन्। विकास नामको केही थिएन। प्रजातन्त्र आयो भने बाटोघाटोको विकास हुन्छ, सबैले स्कूलमा गएर पढ्न पाइन्छ। सबै व्यक्तिले स्वतन्त्रता पाउँछन् भन्ने आशा र विश्वासमा जनताले हाम्रो अभियानमा साथ दिएका थिए।’

निधिसँग कठिनपूर्ण राजनीतिक यात्रामा सहभागी भएर हिँडेका नायक निधिको राजनीतिक आस्था गान्धीको अहिंसात्मक आन्दोलन र शान्तिपूर्ण जनविद्रोहमा अडिग रहेको बताउँछन्।

१७ साल पुष १ गते राजा महेन्द्रले गरेको कु पश्चात १८ सालमा पटनामा भएको कांग्रेस महाधिवेशनमा तीन वटा प्रस्ताव पारित भएको बताउँदै भन्छन्, ‘ती मध्ये निधिले अघि सारेको सत्याग्रह र शान्तिपूर्ण आन्दोलन एउटा थियो जसमा पनि मेरो साथ रह्यो।’

पहिलो प्रस्ताव विघटित संसदको पुनर्स्थापना थियो। यदि त्यो भएन भने राजाको कदम विरुद्ध शशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णयप्रति असहमत देखिएका निधि शान्तिपूर्ण दबाब दिन सत्याग्रहको पक्षमा उभिए।

उनै निधिको प्रस्ताव बमोजिम १८ साल कात्तिक २६ गते ११ जना कार्यकर्ता जनकपुरमा आएर सत्याग्रहको सुरूवात गरे।‘निधिजीलाई सहजै आउन अप्ठ्यारो भएपछि उहाँ डोली चढेर आउनु भयो,’ उनले भने।

जनकपुरमा आइपुगेपछि निधिले इन्क्लाव भने र नायकले उनलाई साथ दिँदै पार्टीको झण्डा बोकेर जिन्दावादको नारा लगाए। त्यसवापत पक्राउ परेका दुई जनासँग त्यतिबेला अरू कसैले साथ दिएनन्।

गान्धीवादी विचारमा विश्वास गर्ने निधिको चट्टानी अडान स्मरण गर्दै नायक भन्छन्, ‘मूल्य, मान्यता र आदर्शको राजनीतिमा निधि अब्बल थिए। त्यसैले कहि कतै चुक्नु भएन।’

स्नातक तहसम्म अध्ययन गरेका व्यापारिक र जमिन्दार परिवारका नायक आफूले पनि कहिल्यै व्यक्तिगत स्वार्थ र कमाउ धन्दामा नलागेको बताउँदै बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनस्थापनापछि पार्टीको तर्फबाट सांसद पदमा उम्मेदवार बन्न चाहेर पनि टिकट नपाएकोमा भने गुनासो गर्छन्।

आफ्नो राजनीतिक जीवनमा सबैभन्दा दुःखद क्षण तत्कालिन कांग्रेस नेता सरोज कोइरालाको हत्या हुँदाको क्षणलाई सम्झिन्छन्।

मधुवनीमा ससुराली भए पनि नजिकै डेरा लिएर बसेका नायकसँग एक दिन सरोज कोइराला पैसा माग्न पुगे। सितामणिको कार्यक्रममा जान भन्दै पैसा मागेका कोइरालालाई तत्कालिन शासकले खटाएका सुराकीबाट खतरा रहेको पूर्वजानकारी भएको बताउँदै उनले उक्त कार्यक्रममा नजान पटक पटक अनुरोध गरेका थिए।

‘तर उहाँले ठीक छ म जाँदिनँ, एक हजार रुपैयाँ देउ भन्नुभयो र मैले पैसा दिएर खाना खान डेरामा गएँ। उहाँ गाडी चढेर हिँडीसक्नु भएछ,’ उनले सम्झिए, ‘म डेराबाट फर्किन नपाउँदै उहाँको बाटैमा हत्या भएछ। बाटोमा त्यहाँका मानिसहरुले हल्ला गरे, ए लौ नेपाली नेता मर्‍यो। त्यसपछि मैले गिरिजावावुलाई खबर गरेँ। गिरिजाबाबु आएपछि सरोजको पार्थिव शरीर कमला नदिमा ल्याएर सदगत गर्‍यौ।’

आफैंले पैसा दिएकाले उहाँको हत्या भएको भन्दै गला अवरूद्ध पारेर उनले भने, ‘अहिले पनि लाग्छ, सरोजजीले भनेको मानिदिएर नगएको भए सायद उहाँ मर्नु हुँदैन्थ्यो होला। अथवा मैले त्यो पैसा नदिएको भए पनि उहाँ जानु हुँदैनथ्यो कि? के गर्ने उहाँले मागेपछि मैले पैसा दिएँर उहाँको हत्या भयो।’

त्यतिबेला आफूहरु कुनै सांसद वा मन्त्री बन्छु भनेर राजनीतिमा लागेको नभइ देश र जनताको मुक्तिका लागि लागेको बताउँने नायक तत्कालिन नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको संयोजकत्वमा गठित राजनीतिक पीडित कोष मार्फत भट्टराईले काठमाडौं जाँदा एक लाख रुपैयाँको चेक काटेर दिएको बताउँछन्।

बनारस बस्ने क्रममा गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग दिल्ली पुगेर उनले तत्कालिन भारतीय प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीसँग पनि भेटघाट र चिनजान गरेका थिए।

पढे लेखेको जमिन्दार र व्यापारिक पृष्ठभूमिबाट आएर पनि आफूले व्यक्तिगत रुपमा व्यापार व्यवसाय नगरेका नायकले काठमाडौंमा तीन चार स्थानमा अनाथ आश्रम र स्कूल बनाइदिए।

जनकपुरकै सवैलामा पनि आफ्नै निजी जग्गामा सार्वजनिक कार्यक्रम गर्न उनले धाम बनाइदिएका छन्।

अशोक र अरविन्द दुई छोरामध्ये अहिले विद्युत प्राधिकरणमा जागिरे कान्छो छोरा अरविन्दसँगै बसेका नायक पहिले धेरै जग्गा जमिन भए पनि अहिले बेचविखन गरेर कम भएको बताउँछन्।

महेन्द्रनारायण निधि देशकै स्थापित नेता भए पनि उनी कसैको चाकरी नगर्ने र अरूलाई चाकरीको भरमा केही नगर्ने इमान्दार नेता भएको उनको बुझाइ छ।

त्यतिबेलाको समयमा तराईबाट निधि जस्तो नेता कोही नभएको दाबी गर्दै नायक भन्छन्, ‘त्यतिबेला तराईमा पहाडे र तराइन भन्ने भावना थिएन। तर अहिले सरकारले तराई मधेसका जनताका भावना अनुसार ध्यान दिएर केही नगरेको कारण आपसी मनमुटावको स्थिति आयो। अहिलेको राजनीति नै भद्रगोल भयो। जनता बदलिइसकेका छन्। सबैमा इमान र धर्म हराइसकेको छ।’

पछिल्लो समय सम्पन्न निर्वाचनका क्रममा तराईका मानिस कांग्रेसको जुलुसमा सहभागी भएर पनि कांग्रेसका उम्मेदवारलाई भोट नदिएको बताउँदै उनी भन्छन्, ‘के गर्ने हामीसँग अहिले त्यो बेलाका विपी, कृष्णप्रसाद, निधिजस्ता नेताहरु नै भएनन्।’

यो पनि हेर्नुहोस्