प्रधानमन्त्रीज्यू, राष्ट्रपति भवनमा २ रात सुत्दैमा नयाँ नेपालकाे सपना साकार हाेला र?

कुनै पनि देशका सरकार वा राष्ट्र प्रमुखको विदेश भ्रमण त्यसक्रममा गरिने सन्धी, सम्झौता वा सहमतिले औचित्यपूर्ण बनाउँछ

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
बिष्णु बुढाथाेकी
काठमाडौं, चैत २२

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली शुक्रबार भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको निमन्त्रणामा तीन दिने राजकीय भ्रमणका लागि नयाँदिल्ली प्रस्थान गर्दैछन्।

नयाँ संविधान बमोजिम सम्पन्न निर्वाचनको ताजा जनादेश अनुसार गठन भएको वाम गठबन्धनको सरकारका प्रधानमन्त्री ओलीले प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा दुई वर्षअघि पनि भारतको भ्रमण गरेका थिए।

तर, त्यतिबेलाको भ्रमण भन्दा यसपटकको भ्रमण दुई देशको आपसी सम्बन्ध सुधारसँगै नेपालमा बदलिएको राजनीतिक शासन व्यवस्था र यसले अंगिकार गरेका कतिपय नविनतम विषयका सन्दर्भमा अझ बढि महत्वपूर्ण हुन पर्दथ्यो र सक्दथ्यो पनि।

प्रधानमन्त्री ओलीले मंगलबार संसदमा दिएको सार्वजनिक महत्वको वक्तव्य अनुसार, आफूले भारत भ्रमणका क्रममा कुनै पनि नयाँ विषयमा सहमति वा सम्झौता नगर्ने वताएका छन्। उनको यो अभिव्यक्तिले नै प्रष्ट पार्दछ कि ओली अहिले भारत भ्रमणमा जाँदा विना तयारी जाँदैछन् र त उनको यो भ्रमणमा कुनै एजेण्डा छैनन्।

सरकारको नेतृत्व सम्हालेको दुई महिना पनि नपुग्दै भारत भ्रमणमा जसरी प्रधानमन्त्री ओली जाँदैछन् त्यसले दुई देशबीचको ओठेभक्तिको सम्बन्ध सुधारबाहेक अन्य दुइपक्षिय हितका विषयमा कुनै उपलब्धी नहुने कुराको संकेत ओली स्वंयले दिएको सार्वजनिक अभिव्यक्तिले स्पष्ट पारिसकेको छ।

यदि भ्रमणको तयारी संही ढंगले गर्न सकेको भए संसदको एक चौथाई भन्दाबढि बहुमत प्राप्त सरकारको प्रधाननमन्त्री ओलीले नेपाल र नेपाली जनताको हितमा भारतसँग धेरै सवालमा सहयोग र समर्थन जुटाउन सक्ने बलियो आधार तय हुन सक्ने थियो। तर, यसका कुनै पूर्व तयारी हुन सकेन र प्रधानमन्त्री ओली चुके।

चाहे लामो समयदेखि राजनीतिक नाराको रुपमा उठ्दै आएको नेपाल भारतबीचको विवादस्पद सन्धीको पनरावलोकन होस् वा सिमा विवाद। चाहे दुई देशबीचको बढ्दो व्यापार घाटा घटाउने सवाल होस् वा नेपालको जलविद्युत क्षेत्रको विकासमा भारतले अपनाउँदै आएको हैकमवादी रवैया होस् वा नेपालको सिमाक्षेत्र नजिकमा भारतले एकतर्फी लगाउँदै आएको बाँधका कारण वर्षेनी तराईका जनताले व्यहोर्दै आएको बाढी र डुवानको समस्या। यी सबै विषयमा तयारीकासाथ प्रधानमन्त्री ओली नयाँ दिल्लीको भ्रमणमा जान तयार भएको भए यसपटक उनको भ्रमण देश र जनताको हितमा साच्चिकै उपलब्धीपूर्ण हुन सक्ने थियो।

तर, त्यो हुन सकेन। पहिलो गासमै झिँगा भनेजस्तै हुँदैछ प्रधानमन्त्री ओलीले गर्न लागेको भारत भ्रमण।

किन भने, सामान्य कूटनीतिक अभ्यास र मान्यता अनुसार, कुनै पनि देशको प्रधानमन्त्रीलाई औपचारिक भ्रमणको निमन्त्रणा दिँदा सम्बन्धीत देशको परराष्ट्र मन्त्रालयले अर्को देशको परराष्ट्र मन्त्रालयमा पत्राचार मार्फत गरिन्छ। अथवा कुनै विशेष दूत वा उच्चअधिकारी पठाएर निमन्त्रण पत्र दिने गरिन्छ।

अथवा भ्रमणमा निस्कनु अगाडि आफ्नो विशेष दूत पठाएर भ्रमण गर्न लागिएको देशको सरकारी निकायसँग भेटवार्ता गरी भ्रमणको पूर्वतयारी गर्ने गरिन्छ। जुन अभ्यासको थालनी स्वंय ओली पहिलो पटक प्रधानमन्त्री हुँदा आफ्ना विश्वासपात्र प्रदिप ज्ञावालीलाई नयाँदिल्ली पठाएर गरेका थिए। जसको अनुशरण उनैलाई विस्थापित गर्दै सरकारको नेतृत्व लिएका नेकपा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले आफ्ना दुई उपप्रधानमन्त्रीमध्ये एकैपटक विमलेन्द्र निधिलाई भारत र कृष्णबहादुर महरालाई चीनमा पठाएर गरेका थिए।

तर, यसपटक ओलीले त्यो अभ्यासको निरन्तरता त गरेनन् नै। आफ्नो भारत भ्रमणको औपचारिक जानकारी समेत स्थापित कुटनीतिक मान्यता बमोजिम उपयुक्त माध्यम परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत पनि पाउन सकेनन्। नेपालबाट भारतको भ्रमणमा पुगेका पत्रकारहरुको माध्यमबाट ओलीको भ्रमणको तिथि, मिति सार्वजनिक गराएर भारतले कुटनीतिक मर्यादाको उपहास मात्रै गरेन, प्रधानमन्त्री आली र उनका अत्यन्त विश्वास पात्रका रुपमा परिचित परराष्ट्रमन्त्री प्रदिप ज्ञावालीको पनि मानमर्दन गर्यो।

पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बन्दा ओलीका दूतका रुपमा भारत पुगेर भ्रमणको पूर्वतयारी गर्न सक्रिय रहेकै ज्ञावाली स्वयं परराष्ट्रमन्त्री हुँदा प्रधानमन्त्रीको भ्रमणको कार्यतालिका पत्रपत्रिका मार्फत पाउनु उनको सफलता हो अथवा असफलता त्यो भविश्यले बताउला। तर, अहिलेलाई वास्तविकतामा परराष्ट्रमन्त्री ज्ञावालीको अपमान भन्दा पनि नेपाल र नेपालीको अपमान भएको छ।

हुन त भारतले यसरी कुटनैतिक मर्यादाको उलंघन गरेको यो पहिलो घटना होइन।

जतिबेला नेपालकाे निर्वाचनकाे परिणाम पूर्ण रूपमा अाइसकेकै थिएन तब  एमाले अध्यक्ष ओली पुषको ६ गते अर्थात जनवरी २१ तारिखका दिन भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले फोनमार्फत नयाँ वर्ष २०१८ को शुभकामना दिए। त्यो २१ दिनपछि। त्यसैगरी नयाँ प्रधानमन्त्री बन्न लागेकोमा बधाई दिँदै ओलीलाई उनले भारत भ्रमणको निमन्त्रणा समेत दिए।

भारतीय प्रधानमन्त्री मोेदीले ओेलीलाई पनि माथ गरे!

त्यतिमात्र होइन, माघ १९ गते पनि भारतले कुटनीतिक मर्यादा विपरितको कार्य गरेकै हो। निर्वाचनको परिणाम सार्वजनिक हुनु अगावै तत्कालिन सरकारका प्रधानमन्त्री तथा पराराष्ट्रमन्त्री समेत रहेका शेरबहादुर देउवा अथवा परराष्ट्र मन्त्रालयलाई कुनै औपचारिक जानकारी नदिइ भारतीय विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराजले एमाले अध्यक्ष ओलीलाई निर्वाचनको सफलताका लागि बधाई दिने नाममा २४ घण्टे नेपाल भ्रमण मात्र गरिनन्। नेपालका राजनीतिक दलका नेताहरुसँग परराष्ट्र मन्त्रालयसँगको समन्वयवीना नै भेटवार्ता गरेर फर्किइन।

विदेशमन्त्री स्वराजकाे आगमनः पाहुना कि पिलोको?

नयाँ नेपालमा राजनीतिक स्थायीत्व र आर्थिक समृद्धीको चर्चा गरेर नथाक्ने प्रधानमन्त्री ओलीले विदेश भ्रमण गर्नु पर्छ। यसमा कसैको दुई मत छैन। तर, त्यी भ्रमणहरु नेपाल र नेपालीको हितका लागि उपलब्धीपूण बनाउँनै पर्छ। अझ भारतको भ्रमण नेपालका प्रधानमन्त्रीका लागि सबै हिसाबले अति महत्वपूर्ण हुन्छन्।

यदि ओलीको भ्रमण साच्चीकै फलदायी बनाउनु थियो भने, पहिलो कार्यकालमा जस्तै यसपटक पनि उनले आफ्ना दूतलाई भारत पठाएर भ्रमणका एजेण्डा तय गर्न आवश्यक थियो।

किन भने, भारतसँग नेपालले गर्नु पर्ने सहमति र सम्झौताको सूचि सानो र छोटो छैन। ओलीले चाहेको भए सँधै राजनीतिक मुद्दाका रुपमा रहेको असमान सन्धीको पुनरावलोकनदेखि नेपालको पूर्वाधार विकास निर्माण कार्यमा भारतीय सहयोगको भरपर्दो आधार तय गर्न सकिने थियो। त्यतिमात्र होइन, नेपालका भुकम्प पीडितहरुको पुनस्थापनाका लागि भारतको अनुभव र उसले अपनाएको व्यवस्थापन शैली लगायतका विविध सहयोग र समर्थन व्यवहारमा लिन सकिने बलियो आधार तय गर्न सकिने थियो।

अहिले मुलुक संविधान कार्यान्वयनको महत्वपूर्ण चरणमा छ। तर, ओलीले अझै पनि आफ्नो नेतृत्वमा बनेको सरकारलाई पूर्णता दिन सकिरहेका छैनन्। प्रदेशसभा र प्रदेश सरकार गठन भएपनि संघीयता कार्यान्वयनका लागि राज्यले गर्नु पर्ने धेरै कुराको व्यवस्थापन अझै हुन सकेको छैन। प्रदेश मुख्यमन्त्रीहरुले केहि समय अगाडि प्रधानमन्त्रीलाई घण्टौँ समय लगाएर आफ्ना आवश्यकता र चुनौतिको सूचि नबुझाएका होइनन्। तर, उनीहरुले त्यो सूचि बुझाएवापत केन्द्रीय सरकारबाट कुनै ठोस उपलब्धी लिन सकिरहेका छैनन्।

चुनावअघि भारतलाई धारेहात लगाउँदै राष्ट्रवादी छवि बनाउँदै जनताको मत बटुल्न सफल ओली अहिले कुनै एजेण्डा विहिन अवस्थामा भारत भ्रमणमा जानु भनेको उनले भारतसामु मैले पहिले भने, गरेका कुरा गलत थिए भन्दै क्षमयाचनाका लागि त होइन भन्ने आशंका जन्माएको छ।

पहिलो पटक सत्तारोहण गरेदेखि नै भारतको चर्को विरोध गरी राष्ट्रवादी दलको नेताका रुपमा उनले पहिरिएको जामाका खल्तीहरुमा जनमत बटुल्दै पुनःप्रधानमन्त्री बन्न सफल ओली सरकारको नेतृत्व लिएको दुई महिना नवित्दै उनको जामामा पोतिएको रंग विस्तारै खुइलिन थालेका छन्। खल्तीहरु च्यातिन थालेका छन्।

मुलुक संघीयतामा गएपनि यो नेपालका लागि विल्कुलै नयाँ अभ्यास हो। जसको दीर्घकालिन व्यवस्थापनका लागि नेपालले आधा शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि संघीयताको अभ्यास गर्दै आएको भारतसँग प्रशस्त पाठ सिक्न सक्ने अवसरको रुपमा ओलीले यो भ्रमणलाई उपयोग गर्न सक्नु पर्दथ्यो। तर, त्यसमा पनि ओली चुकेका छन्।

उनलाई भारत र भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले आफ्नो राजनीतिक चातुर्य र कुटनीतिक कलाकारिताको परिवन्दमा पारिदिए। त्यो हुँदैनथ्यो भने उनले आफ्नो भ्रमणको पूर्वतयारी गरेर मात्रै नयाँदिल्ली प्रस्थान गर्ने थिए होला।

मोदी अहिले भारतीय राजनीतिको चौतर्फी दबाबमा छन्। किन भने विगतमा नेपालमाथि उसले लगाएको अघोषित नाकाबन्दीका कारण छिमेकी मुलुक कसैसँग पनि सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्न नसकेको सन्देश राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा परेको छ। भारतीय दादागिरीकै कारण नेपालमा उत्तरको छिमेकी राष्ट्र चिनिया प्रभाव बढ्दैछ जुन भारतीय चाहना विपरित छ। अझ नेपालको सिमाक्षेत्रमा जोडिएको (काउवेल्ट) हिन्दी बोलीने क्षेत्र अर्थात हिन्दी हार्टलेण्ड (यूपी विहार)को राजनीतिमा नेपालको राजनीतिले पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ।

जुन विषयलाई भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस लगायतका विपक्षी गठबन्धनले आगामी चुनावमा मसलेदार मुद्दा नबनाउन र भारती जनता पार्टीको पकड नगुमोस भन्ने मोदीको चाहाना छ। त्यसका लागि उनले ओलीलाई विना एजेण्डाको भ्रमण गराएर नेपालसँगको सम्बन्धमा कुनै समस्या नभएको सन्देश दिन र त्यसबाट आफ्नो आगामी राजनीतिक भविश्य केहि हदसम्म भएपनि सुनिश्चित गराउन अभयदानको रुपमा उपयोग गर्न चाहन्छन्।

ओली नेतृत्वको सरकार गठन हुनु अगाडिदेखि त्यसपछिका केहि दिनसम्म मधेस केन्द्रीत दल संघीय समाजवादी फोरम नेपालका नेता उपेन्द्र यादवसँग श्रृंखलाबद्ध वार्तागरी उसलाई पनि सरकारमा सामेल गराउने प्रयास चल्यो। तर, विस्तारै विस्तारै यसविषयमा ओली र यादव दुबैको बोली फेरियो।

उनीहरु दुबैले सरकारमा सहभागीता हुने कुरा ओलीको भारत भ्रमणपछि हुने सन्देश दिएका छन्। जसले गर्दा फोरम त भारतको इशारा बमोजिम चल्छ चल्दैन तर, राष्ट्रवादी जामा पहिरिएका ओली नेपाल र नेपालीको सेवा भन्दा ‘ठूलोदाइ’कै सेवामा लागि परेका छन् भन्ने आरोप लगाउनेहरुको भनाईमा सत्यताको आधार तय हुँदैछ।

त्यसका अतिरिक्त पाकिस्तानी प्रधानमन्त्रीले हालै विना एजेण्डा नेपालको भ्रमण गरेर नेपाल भन्दा आफ्नै देशको सुविधाका लागि जे गरे त्यसबाट उसको चाहना अझै पनि दक्षिण एशियाली सहयोग संगठन (सार्क)लार्इ प्रभावकारी बनाउन चाहन्छन् भन्ने स्पष्ट सन्देश दिएर मात्र गएनन्। दक्षिण एशियाली मुलुकहरु एकाध बाहेक सबै भारतको विपक्षमा छन् भन्ने सन्देश दिएर गए।

तर, भारतको अहिलेको चाहना भनेको १९८५ मा तत्कालिन भारतीय प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीले हतारमा दूरगामी महत्व नबुझी ढाका सम्मेलनमार्फत अघि बढाएको सार्कलाई निस्तेज पार्दै आफ्नो प्रभाव र प्रभुत्व जमाउन सकिने विमस्टेकलाई अघि बढाउनु रहेको छ। जहाँ पाकिस्तान जस्ता भारतका चीर प्रतिद्धन्द्धी मुलुकको उपस्थिती नै छैन।

त्यसका अतिरिक्त सरकारले दिएको जानकारी अनुसार, ओलीले भारत भ्रमणका क्रममा नयाँ दिल्लीबाट भारतीय लगानीमा निर्माण हुन लागेको राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामध्ये एक अरुण तेस्रो जलविद्युत परियोजनाको औपचारिक शिल्यान्यास गर्ने भनिएको छ।

यति ठूलो आयोजनाको उद्घाटन यसअघि मोदी नेपाल आएरै गर्ने भनिएको थियो। यदि त्यो सम्भव थिएन भने मोदीले भारत र ओलीले नेपालबाट भिडियो सम्मेलनमार्फत पनि गर्न सकिने थियो। तर, ओलीको विना तयारीको भ्रमणमा अरुण तेस्रो आयोजनाको उद्घाटन दिल्लीबाटै गरिनु नेपाल र नेपालीको लागि सबैभन्दा ठूलो लज्जास्पद स्थिति बाहेक केहि होइन।

कुनै पनि देशका सरकार वा राष्ट्र प्रमुखको विदेश भ्रमण त्यसक्रममा गरिने सन्धी, सम्झौता वा सहमतिले औचित्यपूर्ण बनाउँछ। तर, अहिले ओलीले गर्न लागेका भ्रमणमा यी कुनै एजेण्डा छैनन् भने भोलिदेखि ओलीले गर्न लागेको भारत भ्रमणको औचित्य के?

प्रधानमन्त्री ओलीले दुई वर्षअघि पहिलो पटक गरेको भ्रमणका क्रममा भारत सरकारले उनको आतिथ्यता राष्ट्रपति भवनमा राखेर गरेको थियो। सायद, अहिले पनि ओलीको बास त्यहि भवनमा हुने छ। के त्यो भवनमा दुई रात विताउँदा देखेको सपनाले नयाँ नेपाल बन्ने हो? यदि ओलीमा त्यो भ्रम छ भने उनले नेपालका दुरदराजका गरिव जनताको झुपडीमा सुत्दा देखेको सपनाले नयाँ नेपालको स्पष्ट खाका देला, राष्ट्रपति भवनको आलिशान सुटमा विताएको रातको सपनाले नयाँ नेपालको मार्गचित्र धुमिल मात्र होइन भताभुङ्ग पारिदिन सक्दछ।