‘बीपी आश्रम’ कांग्रेस पुनर्यौवनको स्रोत किन हुँदैन?

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp

नेपाली कांग्रेसको पुरानो पुस्तामा डायरी लेख्ने चलन थियो। बीपी कोइराला र किसुनजीका डायरी अझै पनि पढ्न पाइन्छ। तर, बीपी र किसुनजीका डायरी पूर्णरूपेण छापिएका छैनन्।

बीपीको डायरीका कतिपय अंश सम्पादन गरेर गणेशराज शर्माले छाप्नुभएको छ। त्यसले नेपाली पाठकलाई गुण नै लगाएको छ। युवराज घिमिरेको सम्पादनमा किसुनजीको पनि सानो डायरी छापिएको छ। कांग्रेसको आजको राजनीति हेर्दा बीपी कोइरालाको एउटा प्रारम्भिक डायरीलाई सम्झिँन पुगेको छु।

२००७ साल फागुन ७ गतेको राजनीतिक परिवर्तनपछि गृहमन्त्रीको रूपमा कांग्रेसको नेतृत्व गर्दै बीपी कोइराला सरकारमा सामेल हुनुभयो। त्यसपछि उथलपुथलका नौ महिनामा उहाँले डायरी लेख्नुभएन अथवा के भएर हो, त्यो अवधिको डायरी भेटिएको छैन।

गृहमन्त्रीबाट हटे लगत्तै उहाँको एउटा डायरी स्वयम् उहाँले नै प्रमाणित गरेर सुरक्षित ठाउँमा राख्नुभएको रहेछ। त्यो डायरीको एक प्रति अहिले दिल्लीस्थित जवाहरलाल नेहरू सोधकेन्द्रमा उपलब्ध छ। त्यो डायरी पढ्दा एक ठाउँमा गएर म टक्क अडिएँ।

मिति त सम्झना भएन, नौ सालको अन्तिमतिर उहाँ राजविराज पुग्नुभएको रहेछ। राजविराजमा पुगेका बीपी कोइरालाको एउटा प्रविष्टि छः आज मैले राजविराजमा कांग्रेस आश्रमको सिलान्यास गरेँ। त्यहाँ एउटा आश्रमको परिकल्पना गरिएको रहेछ।

आश्रमको परिकल्पना पूर्णरूपेण डायरीले बताउँदैन। त्यो ठाउँ कहाँ थियो? के थियो भन्ने अवस्थामा आज म छैन। तर, बीपीले आश्रमको सिलान्यास गरेको भन्ने कुरा पढ्न पाउँदा म आफू एकहदसम्म छक्क परेँ।

के त्यस समयका त्यस्ता क्रान्तिकारी नेता बीपी कोइरालामा आश्रम इत्यादि बनाउने कुनै सोच थियो त?

बीपीको समाजवादका बारेमा नेपालमा धेरै कुरा भएको छ। तर, स्वयम् बीपीले समाजवादको विवेचना र व्याख्या गरेर कुनै भरपर्दो पुस्तक भने लेख्नु भएको छैन। फ्याट्टफुट्ट लेख रचनाहरु छन्। ती लेखका आधारमा अन्धोले हात्ती छामेजस्तै गरी विभिन्न प्रकारका आशयहरु बाहिर आएको देखिन्छ।

गहिरिएर हेर्दा हामीले एउटा कुरा भन्नुपर्छ बीपीले आफ्ना आखिर वर्षहरुमा अनुकरण गर्नुभएको समाजवाद र युरोपमा प्रचलित समाजवादको प्रत्यक्ष सम्बन्ध छैन।

बीपीको राजनीतिक विचारधारामा अन्य कुनै व्यक्ति भन्दा पनि आचार्य नरेन्द्रदेव र जयप्रकाश नारायणको विशेष छाप थियो। बीपी स्वयम्‌ले आफ्नो डायरीमा आफूलाई सर्वाधिक आचार्य नरेन्द्रदेवले नै प्रभावित गरेको कुरा ठाउँ ठाउँमा लेख्नु भएको छ।

यी आचार्य नरेन्द्रदेव को थिए त? १९३४ मा पटनामा कांग्रेस सोसलिष्ट पार्टीको स्थापना भयो। बीपी त्यही समूहसँग सम्बद्ध हुनुहुन्थ्यो। पछि विधिवत त्यही पार्टीका वरिष्ठ कार्यकर्ताको रूपमा उहाँ लामै समय जेल पनि पर्नुभयो।

कांग्रेस सोसलिष्ट पार्टी गठन गर्ने नेताले आफूलाई प्रजातान्त्रिक समाजवादी भनेका थिए।

हुनत अहिले हामीले प्रजातान्त्रिक समाजवादको मूलमर्म विर्सियौं। तर, जयप्रकाश नारायणले प्रजातान्त्रिक समाजवाद किन राख्ने भन्दा त्यसमा आफ्ना केही तर्कहरु अगाडि सारेका थिए।

युरोपमा भएको समाजवादी आन्दोलनलाई सोसल डिमोक्रेसी भन्ने गरिएको छ र नेपालीमा अनुवाद गर्दा सामाजिक लोकतन्त्र भन्नुपर्ला। बेलायतमा प्रचलित समाजवादलाई फेबियन सोसलिज्म भन्ने गरिन्छ। भारतका समाजवादीहरुले फेबियन सोसलिज्म र सोसल डिमोक्रेसीभन्दा पृथक लोकतान्त्रिक समाजवाद भन्ने नाम राखेका थिए। बीपीको विचारधारामा यसको गहिरो प्रभाव थियो। यो धारणाका दुई वैचारिक पक्ष थिए।

एकातिर यो धारणामा एसियाली सामाजिक परिस्थितिमा युरोपको समाजवाद लागू हुन सक्दैन भन्ने थियो, अर्को धारणामा गान्धीको नैतिक विचारधाराबाट अनुप्राणित थियो।

आश्रमको अवधारणा गान्धीबाट लिइएको थियो। गान्धीले आफ्नो जीवनकालमा एक होइन अनेकन आश्रमहरु बनाएका थिए। सर्वप्रथम उनले दुई वटा आश्रम दक्षिण अफ्रिकामा बनाएका थिए। ती आश्रमहरु अहिले टोलस्टोय र फोनिक्स आश्रमको नामले प्रचलित छन् हिन्दुस्तानमा आएर उनका दुई वटा आश्रम नामी भए। एउटा सावरमतीको आश्रम अर्को सेवाग्रामको आश्रम।

गान्धी जीवनको पहिलो १५ वर्ष सावरमतीमा बस्नुभयो भने, पछिल्लो १५ वर्ष सेवाग्राममा बस्नुभयो। गान्धीकै प्रभावमा हिन्दुस्तानका कुना कुनामा आश्रमहरू बने। खासगरी बीपीका अग्रज मित्रका रूपमा रहेका जयप्रकाश नारायणले बनाएको आर्युवेदिक आश्रम अहिले पनि देख्न सकिन्छ।

बीपीलाई आश्रमको परम्परा विधित थियो। त्यही सिलसिला, प्रभाव र सोचमा बीपीले पनि राजविराजमा आश्रमको सिलान्यास गरेको हुनुपर्छ।

तर, नेपाली कांग्रेस जस्तो आधुनिकतावादी, विकासमुखी, समाजवादी क्रान्तिकारी पार्टीले आश्रम भन्दा के बुझ्ने? झट्ट हेर्दा अहिले वर्तमान संगठन, विधान र कार्यक्रममा यो आश्रमको तथ्यसँग कांग्रेसको साइनो त्यति देखिदैन। तर, अलिकति गहिरिएर हेर्दा यसको साइनो छ।

यस पटकको आम चुनाव कांग्रेसका लागि विपत्तिदायक रह्यो। हाम्रा ठूला बडा महारथीहरू चुनावमा हार्नुभयो। कति महारथीहरूले अर्को चुनाव पर्खिनुहोला। आम चुनावमा हारेको एउटा नेता अथवा कार्यकर्ता अझ पार्टीको चुनावमासमेत हारेको नेता वा कार्यकर्ताले अर्को चुनाव नआउँदासम्म के गर्ने त?

युरोप, अमेरिकाका समाजवादीलाई त्यति ठूलो चिन्ताको विषय छैन। अमेरिका र वेलायतमा एकपटक राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्री बनेर पदबाट हटेपछि आरामले ऊ पूर्वराष्ट्रपति वा पूर्वप्रधानमन्त्री भएर बस्छ, जोरी खोज्दैन। तर, हाम्रा नेताहरूलाई प्रधानमन्त्री पदबाट हटेपछि अर्को प्रधानमन्त्री नहुँन्जेल राति पनि निन्द्रा लाग्दैन र दिउँसो पनि सुत्दैनन्। स्थिति यो छ।

यो कुरा अरुले नबुझे पनि गान्धीले बुझेका थिए। त्यसैले दुई राजनीतिक असफलताकाबीच अथवा दुई राजनीतिक चुनावकाबीचको अन्तरमा के काम गर्ने भन्दा गान्धीले आफ्नो आश्रमको माध्यमबाट रचनात्मक कार्यको श्रृंखला चलाएका थिए।

अब गान्धीजस्तो बहुलाह त हामी नेपालीले हुनुपरेन। तर, उनले अछुतो उद्धार, गौपालन, महिला क्रान्ति, चर्खा आन्दोलन, शिक्षामा आधारभूत तालिमजस्ता अजिव और गरिव तालिम लिएर झण्डै झण्डै चालिस वटा कार्यक्रम भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस कार्यकर्ताले फुर्सदको समयमा गर्नुपर्छ भनि किटानीका साथ भनेका थिए।

आज नेपाली कांग्रेसको समस्या विधानको धारा होइन, मुख्य कुरा फुर्सदमा के गर्ने? चुनाव हारेपछि सत्तामा नपुग्दा फुर्सद हुन्छ। त्यो फुर्सदमा के गर्ने? लेखपढ गर्ने बानी भएका व्यक्ति त लेखपढ गरेर समय विताउलान् तर, लेखपढमा पनि रूचि छैन, फुर्सदै फुर्सद छ, अनि अर्को साथीको चित्त नदुःखाइकन अरु काम के गर्ने?

कांग्रेसको वर्तमान कार्यक्रमका बारेमा सोचिरहँदा बीपीको डायरीमा राजविराजमा त्यसरी आश्रमको सिलान्यास गर्न पुगेँ भनि लेख्दा मेरो मनमा केही प्रश्न उठ्यो।

बीपीले त्यो आश्रमबाट के गर्न खोज्नु भएको थियो होला? थप प्रश्न पनि उठ्यो, आज फुर्सदमा रहनुभएका थुप्रै नेता, कार्यकर्ताले यो बीचमा गर्ने काम केही छ त? चुनाव लड्ने, एकअर्कालाई छिड्की लगाउनेबाहेक अरू कुनै कामको परिकल्पना गर्न सक्छौं त? म यसै भन्न सक्दिनँ।

केही दिनअघि नेविसंघका केही वरिष्ठ व्यक्तिहरू मकहाँ आएर भने, ‘हामी नेविसंघका कार्यकर्तालाई प्रशिक्षण दिन्छौं तपाईँ पनि आइदिनु पर्‍यो। प्रशिक्षणमा के गर्ने विचार छ भनि मैले प्रश्न गरेँ। उहाँहरुले कांग्रेसको राजनीतिबारे भने। मैले भनेँ, ‘हेर्नुहोस् अहिले कांग्रेसको सबै राजनीति १२/१५ जना शिर्षस्थ नेताहरुमा अडिएको छ।

रामचन्द्रले के गर्लान्? कोइरालाहरू लडे भने पौडेल कता लाग्ने हुन्? शेरबहादुरसँग एकता हुने हो कि? सिटौलाले के गर्ने हुन्? अर्जुनरसिंह कता जाने हुन्? यी यस्तै कुरा तपाईँहरूको प्रशिक्षणमा आएर गर्ने हो भने मेरो चासो हराइसक्यो। म बुढो भइसकेँ। होइन कार्यक्रमसहित कार्यकर्ता कसरी जनतामाझ गाउँ फर्किने भन्ने कुरा गर्नु हुन्छ भने म तपाईँहरुका बीचमा कुरा गर्न आउँछु। साथीहरु विलखबन्दमा परे। अन्तमा उहाँहरूलाई मैले भनेः तपाईँहरूले अब यस्तो १० वटा काम बताउँनुहोस् जसका बारेमा हामी कुरा गरौँला र कांग्रेसको राजनीति बारेमा कुरा नगरौँला भनि त्यी बाग्लुङ र पोखराका साथीहरुलाई फिर्ता पठाएँ। मैले सुने अनुसार, पोखरामा उहाँहरुले कार्यक्रम गर्दै हुनुहुन्छ रे। तर, मेरो प्रश्नको उत्तर नआउँदासम्म म त्यो कार्यक्रममा जान्न भनेको छु।

आज गाउँमा विकराल अवस्था छ। गाउँमा सरकारी विद्यालय छन्। सबैलाई थाहा छ ती सरकारी विद्यालयमा पढाइ हुँदैन। गाउँमा स्वास्थ्य केन्द्र र स्वास्थ्य चौकी पनि छन्। तर, त्यहाँ दबाई मात्र होइन डाक्टर पनि भेटिँदैन।

रक्सी सबैले खान्छन्। तर, नेपालमा रक्सीको यस्तो अनियन्त्रित रुपमा खोलो बगेको छ कि स्वच्छ पिउने पानी पाइदैन भने रक्सी खाए हुन्छ भन्ने चलन सुरु हुन थालिसक्यो।  एकठाउँमा ठट्टा गर्दै मैले त्यसो भनेको अर्को रक्सीह्याले त्यसमा पनि पानी चाहिन्छ सर, भनि निरूत्तर बनायो।

रक्सी पसललाई मात्र नियमित गर्न सके कदाचित थोर बहुत समाजमा सुधार आउन सक्छ। पटना, विहारमा नितेशकुमारले रक्सीको विक्री वितरणमै निषेध गरेर पनि विहार चलेकै छ। शेष हिन्दुस्तानमा पूर्णरुपमा मध्यपान निषेध त छैन तर, कतिपय लाइसेन्स प्राप्त पसलले मात्र विक्री वितरण गर्न पाउँछन्।

हामीले बीपीको जन्म दिवसमा वृक्षारोपण गर्ने गरेका छौं। वृक्षारोपण आजको मुलुकको परिस्थितिमा अत्यन्त ठूलो ठोस कार्यक्रम हुन सक्छ। त्यो पनि हामीले विर्सिएतूल्य छ। तर, त्यसका लागि पनि साउन ६ नै कुर्नुपर्छ भन्ने छैन। सिंगो साउन, भदौ र थोर बहुत असोजमा पनि गर्न सकिन्छ। अर्थात थुप्रै काम गर्न सकिन्छ।

कुटिल उद्योग गाउँमा समाप्त प्रायः भइसकेको अवस्था छ। ग्रामिण अर्थतन्त्रमा कुटिल उद्योगको के महत्व छ भन्ने कुरामा गान्धीजीले प्रष्टसँग प्रकाश पार्नुभएको छ। परम्परागत रूपले फलाम, चाँदी, सुन, तामा, काठ, बाँस, माटोको काम गर्ने मान्छे अझै पनि छन् तर, उनीहरूको शिपलाई विकास गर्ने प्रयास आजसम्म हामीले गर्न सकिरहेका छैनौं। जर्मनीमा गरिएको छ रे। यस्ता काम गर्ने व्यक्तिहरुलाई थोरबहुत तालिम दिएर सर्टिफिकेट पनि दिइन्छ र उनीहरूको केही आफ्नै दर्जा हुन्छ भनिन्छ। त्यसतर्फ हाम्रो ध्यान गएको छैन।

त्यसैले मलाई लाग्छ कि, आश्रमको सिलान्यास गर्दा बीपीको मनमा केही सपना थियो। हामीहरू सत्तामा नरहँदा, विपक्षमा रहँदा वा संसद नचल्दा, चुनाव नलड्दा अथवा चुनाव नलडाउँदा जनताका बीचमा जाने कतिपय कार्ययोजनाको तर्जुमा गर्न पनि सक्छौं कि? त्यस तर्जुमाका बारेमा थोरबहुत बहस कांग्रेस कार्यकर्ताले गर्न थालौं।

गान्धीजी कुनै सिद्धहस्त लेखक हुनु हुन्नथ्यो। अझ उहाँमा लेख्ने बानी नै थिएन भने पनि हुन्छ। तर, उहाँ आफैंले कागज कलम लिएर लेखेको हो अथवा स्थिर बुद्धि भएर लेखाएको तीन चार वटा लेख रचना हामीसँग छ।

एउटा त उहाँले लण्डनबाट दक्षिण अफ्रिका फर्किँदा पानीजहाजमा लेख्नु भएको ‘हिन्दुस्वराज’ भन्ने विश्वप्रसिद्ध पुस्तक छ। अर्को उहाँले पछि हिन्दुस्तानमा आएर ठूलो नेता भइसकेपछि बोलेर लेखाउनु भएको आफ्नो आत्मकथा छ। यो बाहेक अरू लेख छैनन्। भारत स्वाधिन हुने पक्कापक्की भइसकेपछि उहाँले रचनात्मक कार्यक्रम भनि सानो पुस्तिका तयार पार्नुभएको छ।

त्यो रचनात्मक कार्यक्रममा मेरा स्मरणमा भएसम्म भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसले फुर्सदका बेलामा गर्नसक्ने झण्डै ४० वटा कार्यक्रमहरु उल्लेख छ।

सप्तरीमा आश्रम सिलान्यास गर्ने समयताका गान्धीजीको रचनात्मक कार्यक्रम भन्ने लेख अवश्य पनि छापिइसकेको थियो। अध्ययनशील र जिज्ञासु बीपीले त्यो पुस्तक आफ्नो यात्राको क्रममा पढ्नुभएको विषय आश्चर्यको विषय होइन। त्यही यात्रामा आफूले गर्नुभएको गीता प्रवचन पढेको कुरा उल्लेख गर्नु भएको छ।

गान्धीले तत्कालिन भारतीय परिवेशमा के कस्ता कार्यक्रम त्यो ४० वटा बुँदामा लेख्नुभएको थियो अहिले मलाई यकिन याद भएन। तर, नेपालको हकमा सोच्दा कतिपय क्षेत्रमा हामीले गर्नसक्ने कार्यक्रम मेरा मनमा बारम्बार आइरहन्छ।

सर्वप्रथम त हाम्रो वेथिती शिक्षा र स्वास्थ्यमा नै हो। शिक्षा र स्वास्थ्य यी दुबै सवालमा स्वयंसेवी कार्यकर्तालाई काम गर्ने ठूलो मौका दिएको छ। सरकारी स्कूल छन् तर, त्यहाँ पढाइको राम्रो व्यवस्था छैन।

शिशिर खनाल भन्ने एक जना गान्धीवादी विचारधाराका युवकले ‘टिच फर नेपाल’ भन्ने संस्था चलाउँछन्। उनले गतिला र मेधावी विद्यार्थीहरू खोजेर त्यस्ता स्कूलहरूमा आफैंले तलब दिएर पठाइदिइरहेका छन्। कुनै ठूलो एनजीओ वा आइएनजीओले सायद उनलाई मद्दत गरेको छैन। तर, पनि सरकारी स्कूलको स्तर बढाउने काम गरिरहेका छन्।

नेविसंघ र तरूण दलले पनि सरकारी स्कूलको त्यो दुरावस्थाको स्तर उन्नती गराउन सक्छन्। केही समयअघि आफ्नो निर्वाचन क्षेत्र घुम्न जाने क्रममा म उत्तरपट्टी खपटेडाँडामा पुगेको थिएँ। त्यहाँ दलितहरुको वस्ती रहेछ। उनीहरुले ठूलो परिश्रम गरेर सानो प्राथमिक स्कूलको मान्यता प्राप्त गरेका रहेछन्। तर, त्यो स्कूलमा पढ्ने विद्यार्थी छैनन्। एक त सरकारले एउटा शिक्षक दियो अर्को कोटा दिन सक्दैन। अर्कोतर्फ त्यो शिक्षकको दरबन्दीका लागि चाहिने ५० जना विद्यार्थी पुर्‍याउन पनि धौ धौ छ।

किन भने, त्यो शिक्षाप्रति त्यहाँ वरिपरिका अविभावक, विद्यार्थीहरुको विश्वास नै छैन। यदि त्यो स्कूलमा कुनै मेधावी विद्यार्थी कुनै गगन थापा अथवा कल्याण गुरूङको कार्यकर्ता अथवा उनीहरु आफैंले गएर दुई तीन महिना पढाइदिन सक्ने हो भने त्यो स्कूलको प्रभाव नै हलक्क बढ्न सक्छ। उनीहरुले नै गर्नु पर्छ भन्ने छैन, कुनै युवा साथीहरू जान सक्छन्।

स्वास्थ्यको क्षेत्रमा अझै पनि नेपालमा एलोपेथिक दबाइको पहुँच छैन। जहाँ पहुँच छैन त्यो क्षेत्रमा पनि स्वयम् बीपी कोइरालाले लेख्नुभएको जस्तै स्वच्छ पिउने पानी र सफाइको महत्वबारे बताउन सकिन्छ। त्यतिमात्र होइन, कतिपय आर्युवेदिक दबाईबाट सानातिना रोगव्याधीको उपचार गराउन सकिन्छ। शिक्षा र स्वास्थ्यको विषय बाहिर जाँदा हामीले गर्न सक्ने पाँच ६ वटा पक्ष बडो महत्वपूर्ण देखिन्छन्।

सिंगो अर्थतन्त्रमा कुटिल उद्योग नष्ट हुँदै गएको छ। कुटिल उद्योगका दुई पहलुहरू छन्। एक त परम्परागत रूपमा काम गर्न सक्नेलाई पनि हामीले हेय बनाइदिएका छौँ। फलामको काम गर्ने कामी, लुगा सिउने सूचिकार वा दमाई, कपाल काट्ने हजामको नाफा र आयमूलक पेशा हुँदाहुँदै पनि उनीहरुलाई हेपिएको महसुस भएको कारण आफ्नो काम छोडेर अरू काममा लागेका छन्।

मधेसमा एकदमै तल्लोस्तरको मानिने डुम जाति छ। उसले बाँसको काम गर्छ र डोको, नांग्लोलगायतका विभिन्न घरायसी उपयोगका सामान बनाउने गर्छ। त्यो कामबाट राम्रो आय आर्जन हुन सक्छ। तर, डुमको सामाजिक अवस्था यति तल छ कि उसलाई आफ्नै पेशाप्रति घृणा पैदा भएको छ।

त्यसैले सच्चा समाजवादीले अहिलेसम्म तल्लो स्तरको भनिएका समुदाय बीचमा पुगेर उनीहरुलाई आत्मसम्मान मात्रै प्रदान गर्न सक्ने हो भने समाजको अवस्था बदलिन सक्छ। त्यस काममा कांग्रेस अघि सर्ला त?

योबाहेक उत्तरपट्टि चुरेको छेउछाउमा रहेको मधेसमा पिउने पानीको ठूलो समस्या छ। त्यहाँ वृक्षारोपण गर्न सकिन्छ। वृक्षारोपणका लागि साउन ६ गते नै पर्खिराख्नु पर्दैन। त्यसैगरी पोखरी र जलासयको ठूलो महत्व रहेको छ। कुनै जमानामा जमिन्दारहरुले पोखरी बनाइदिने जिम्मेवारी लिएका हुन्थे। अब त्यस्ता जमिन्दार र त्यो प्रचलन रहेन।

अहिले यी कामका लागि मानिसहरु राज्यमाथि नै निर्भर छन्। तर, राज्यले गरेको काम हामीलाई थाहै छ के कसरी सञ्चालन भइरहेको छ भनेर। एक त राजाको काम कहिले जाला घाम भन्ने उखान अझै चल्दै छ।

अर्कोतिर कमिशनतन्त्रको अविश्वसनीय जालो छ। मार्क्सवादी शब्दमा भन्ने हो भने मुलुक नै दलाल पूँजिवादी अर्थ नीतिमा चलेको छ। यस्तो अवस्थामा फुर्सदको बेलामा बीपी कोइरालाले बनाउन खोज्नुभएको आश्रमबाट प्रेरणा लिएर कतिपय रचनात्मक कामलाई ठाउँ र गाउँ अनुसार कार्यक्रम बनाउन सक्यौँ भने कांग्रेस कसरी जनतामा जाने भन्ने प्रश्नको उत्तर मिल्छ।

त्यसपछि विधान वा सक्रिय सदस्यताको विषयको झगडा अपेक्षाकृत कम महत्वको विषय बन्न पुग्छ कि।

(हिमाल दैनिकसँगको कुराकानीमा आधारित विचार )