सबै नेपालीले गर्वका साथ लिने नाम किसुनजी

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
उमेशजंग रायमाझी

दक्षिण एसियामा बंगलादेश छुट्टिसकेको थियो। सिक्किम भारतमा विलय भइसकेको थियो भने तिब्बतको स्वतन्त्र अस्थित्व मेटिइसकेको थियो।

त्यो अवस्थामा सानो भूगोल र जनसंख्या भएको नेपालले आफ्नो सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय अस्थित्व सुरक्षित राख्न पनि देश भित्रका राजा, राजावादी शक्ति र बहुदलवादी शक्तिबीच मेलमिलाप हुनुपर्छ भन्ने नीति लिएर नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता बी.पी. कोइराला स्वदेश फर्किएका थिए।

बी.पी. कोइरालाको त्यही राष्ट्रिय मेलमिलाप नीतिको प्रचार प्रसार गर्दै पर्चा टाँस्ने र बाड्ने कार्य गरेको आरोपमा २०४२ साल पुस १६ भोजपुरबाट उमेशजंग रायमाझी पक्राउ परेका थिए।

देशको सार्वभौमसत्ता खतरामा छ र यसलाई बचाउन बी.पी. कोइरालाको मेलमिलाप नीति सहि छ भन्ने प्रचार गरेवापत त्यो दिन देशभरीबाट पक्राउ पर्नेमा भोजपुरको हलौँछा गाविसका १८ वर्षीय युवक रायमाझी सायद एक्लो व्यक्ति थिए।

सामान्य कागजमा लिथो गरेर बी.पी.को त्यही नीति छापेको पर्चा टाँस्ने र बाँड्ने काम गरेवापत तत्कालिन राज्यव्यवस्थाले उनीविरुद्ध राजकाज सम्बन्धी मुद्दा लगाएर विराटनगर हुँदै काठमाडौंको सेन्ट्रल जेलसम्म ल्याएको थियो।

तर, त्यही जेलभित्र प्रगति प्रकाशन मस्कोद्धारा प्रकाशित ‘नेपालमा गणतन्त्र हुनुपर्छ’ भन्ने पुस्तकहरु उपलब्ध भएकोमा उनी अहिले पनि आश्चर्य व्यक्त गर्छन्।

‘त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको भन्सारबाट पास भएर आएका चिल्ला पानामा छापिएका कम्युनिष्ट सिद्धान्त र विचारले भरिएका पुस्तकहरू जेलभित्र पढ्न पाइने। तर, राजा र नेपालका बहुदलवादी शक्तिबीचको मेलमिलाप हुनुपर्छ र राष्ट्रियता बलियो बनाउनुपर्छ भन्दा जेलमा परिने?,’ उनी प्रश्न गर्छन्, ‘जेलभित्रै मस्कोदेखि ल्याइएका माक्सवाद र लेनिनवादका गणतन्त्र सम्बन्धी पुस्तक पढ्न पाइने अवस्था देख्दा सम्झिन्छु, नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन र राजा, महाराजाहरुको सम्बन्ध कस्तो थियो र नेपालका कम्युनिष्टहरुलाई कसले हुर्काए, बढाएको थियो?’

राजकाज मुद्दा खेपेका रायमाझी ०२४३ सालमा दशैंको टिकाकै दिन जेलमुक्त भए। त्यसपछि आफू सोझै तत्कालिन कांग्रेस कार्यबहाक सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराईको कुपन्डोलस्थित निवासमा पुगेका थिए।

‘उहाँसँग भेटेपछि मैले आफ्नो परिचय दिँदै भने, ‘किसुनजी म उमेशजंग रायमाझी,’ त्यतिबेलाको कुरा सम्झिँदै उनले भने।

अनुहारले नभए पनि पत्रपत्रिकामार्फत आफ्नो बारेमा थाहा पाएको बताउँदै किसुनजीले नामले चिन्छु भन्दै आफू नजिकै बस्न भनेको र आफूलाई त्यहाँ भएको मिठाई खान दिएको स्मरण गर्छन्।

जेलमा कस्तो थियो भनि किसुनजीले गरेको प्रश्नमा आफूले ठिकै भन्ने जवाफ दिएको उनी बताउँछन्।

दशैंको टिकाको दिन जेलमुक्त भएर सोझै किसुनजीकोमा पुग्दा त्यहाँ कतिपय नेता, कार्यकर्ता र आफन्तजनले उनीबाट टिका थापिरहका थिए।

आफूले टिका लगाउने इच्छा व्यक्त नगरेको र किसुनजीले पनि सायद उनको भावना बुझेरै होला उनलाई टिका लगाउन नबोलाएको बताउँछन्।

आफ्नो विचारमा दशैंको टिका र पार्टीको नेताप्रतिको विश्वास बेग्लाबेग्लै विषय भएको उनी बताउँछन्।

‘त्यसपछि उहाँले गणेशमान सिंहजीको नाम लिँदै उहाँ ठूलो नेता हो, उहाँलाई भेट्न भन्नुभयो,’ रायमाझीले सम्झिँदै भने।

त्यसपछि गणेशमानजीलाई भेट्न रायमाझी सिंहको निवासमा पुगे। ‘मेरो बारेमा उहाँले पहिले नै लामो अन्तरवार्ता दिनु भएको रहेछ। निवासमा पुग्नासाथ उहाँले ‘ए रायमाझी आयौं, बस भन्नु भयो।’

त्यसपछिका दिनमा गणेशमानजी र किसुनजीसँग आफ्नो निरन्तर भेटघाट, कुराकानी र संगत भइरहेको उनी बताउँछन्।

‘खासगरी आज किसुनजीको ९५औं जन्मजयन्ती। उहाँको नाम लिँदा पनि गर्व लाग्दछ। मन पनि फुरुङ्ग हुन्छ। किन भने, उहाँ अत्यन्त राम्रो नेता। उहाँबाट धरैले धेरै फाइदा पनि लिए तर मैले व्यक्तिगत रुपमा कुनै फाइदा लिइन र उहाँप्रति कुनै गुनासो पनि छैन। केबल सम्मान मात्रै छ,’ रायमाझीले भने, ‘उहाँ कांग्रेस पार्टीका नेता कार्यकर्ताले मात्र होइन, सारा नेपालीहरुले नै हाम्रो नेता भनि नाम लिँदा गर्वका साथ लिन मिल्ने नाम हो किसुनजी।’

पार्टीभित्रको राजनीतिमा त्यतिबेला पनि गुटको राजनीति भएको तर, त्यो गुटको कुरामा पनि भट्टराईले एउटा निश्चित मर्यादाभन्दा तल झरर कहिल्यै कसैसँग व्यवहार नगरेको उनी दाबी गर्छन्।

बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुर्नस्थापना पश्चात भएको उपनिर्वाचनमा पार्टीभित्र ठूलो झगडा भएको थियो। त्यतिबेला उनको विरुद्ध जे जसरी चुनाव हराउने कार्य भयो त्यसको विरोधमा ठूलो जनसागर काठमाडौंमा उत्रिएर सिंहदबार घेरेको प्रसंग रायमाझीले अहिले पनि सम्झिन्छन्।

‘त्यति ठूलो घटनामा पनि किसुनजीले आफ्ना विरूद्ध लाग्नेहरुलाई बडो शालिनताकासाथ क्षमा दिनुभयो,’ उनले भने।

इतिहासमा कहिले काँही कुनै नेताहरुले गरेको महान त्यागको पनि विश्लेषण गर्दा त्यो कति सहि वा गलत थियो भन्ने कुरा आउँदो रहेछ। प्रजातन्त्रको पुर्नस्थापना पश्चात तत्कालिन राजा वीरेन्द्रले गणेशमानजीलाई प्रधानमन्त्री बन्न आग्रह गर्दा उनले त्यो पद भट्टराईका लागि छाडिदिएका थिए।

त्यही प्रसंगमा रायमाझी भन्छन्, ‘उहाँले प्रधानमन्त्री जस्तो पद त्याग गर्नुभयो जुन सामान्य कुरा होइन। तर, उहाँले गरेको त्यो त्यागको राजनीति मुलुकको राजनीतिमा प्रत्युत्पादक बन्न पुग्यो। यदि गणेशमानजी त्यतिबेला प्रधानमन्त्री बनिदिएको भए त्यसपछि भएको निर्वाचनमा किसुनजी हार्नु हुने थिएन होला सायद। त्यसपछिको मुलुकको राजनीतिक इतिहासले अर्कै मोड लिन सक्ने थियो होला। तर, त्यो भएन र देशको राजनीतिले अर्कै मोड लियो।’

किसुनजीसँगको भेटघाट र सादगी जीवनकोबारेमा चर्चा गर्दै उनी भन्छन्, ‘किसुनजीलाई पकौडा मन पथ्र्यो। जहिले गए पनि उहाँसँग भएसम्म दिएर खाउ भन्ने।’

किसुनजीको व्यवहार सम्झिँदै रायमाझी भन्छन्, ‘त्यतिबेला नेताहरुसँग पारिवारिक सम्बन्ध र व्यवहार हुने गर्दथ्यो। कसैको फोन आउँदा आफै उठाउने। कपडा पनि कस्तो राम्रो लगाएको कहाँ पाइन्छ भनि सोध्ने। कति पढेका छौँ भनि प्रश्न गर्ने। नेता भेट्दा पनि भरोसा लाग्ने थियो। उहाँलाई नेताको रुपमा हेर्दा गर्भ लाग्दथ्यो।’

अरू नेताहरुसँगको भेटघाटका क्रममा राजनीतिबाहेक अरु कुरा नभए पनि किसुनजीसँग भेट्दा सबैलाई आफ्नै खुट्टामा उभिन र स्वावलम्बि बन्न प्रेरित गर्ने नेता नभेटको उनी बताउँछन्।

‘उहाँ सत्याग्रही मान्छे हो,’ रायमाझी भन्छन्।

नेपाली राजनेताहरुमा ठट्टा गर्न माहिर नेताको बारेमा चर्चा गर्दै रायमाझी भन्छन्, ‘उहाँ ज्यादै गम्भीर विषय पनि ठट्टाको शैलीमा सरल भाषामा आफ्ना कुरा प्रष्ट भन्न सक्ने नेता हो। तर, हाम्रो सामान्य बुझाइले उहाँको त्यो ठट्टाको गहिराई नबुझ्दा कहिले काँही कसैकसैले गलत रुपमा बुझ्ने र व्याख्या गर्ने कार्य भयो।’

२०४६ सालको जनआन्दोलन पश्चात कृष्णप्रसाद भट्टराई राजनीतिक पीडित कोषको अध्यक्ष थिए।

त्यतिबेला तत्कालिन नेकपा एमालेका एक नेताले आफूसँग भट्टराइलाई भेटाइदिन आग्रह गरेपछि उनलाई लिएर पार्टी अफिसमा पुगेको घटना रायमाझी सम्झिन्छन्।

त्यी एमाले नेताले दिएको पत्रमा आफू चार वर्ष जेल जीवन विताएको कुरा उल्लेख गरेको देखेपछि आफूले त्यो झुट्टा भएको कुरा किसुनजीलाई भन्दा उनले वेवास्ता गरेको बताउँछन्।

‘त्यी नेता फर्किएपछि उनले दिएको विवरण मैले झुट्टा हो भनेँ। उहाँले छोड्नुहोस् भन्नु भयो। मैले प्रतिवाद गरेँ। त्यसपछि उहाँले भन्नु भयो, जब पार्टी नै झुट बोल्छ भने त्यसको एउटा नेताले झुट बोल्नु के ठूलो कुरा हो र? यसरी झुट बोल्ने नेता र पार्टी आफैँ सकिन्छ,’ भट्टराईले त्यतिबेला भनेको कुरा अहिले स्मरण गर्दै रायमाझी भन्छन्, ‘उहाँले त्यतिबेला भनेको आज सहि सावित भयो। अब मुलुकमा एमाले नै कहाँ रह्यो त।’

नेपाल भारत सम्बन्ध बिग्रीएपछि तत्कालिन भारत सरकारले लगाएको नाकाबन्दीको समयमा किसुनजीलाई साझा बसमा चढाएर जमलस्थित पार्टी कार्यालय पुर्‍याउँदाको अवस्था सम्झिँदै उनी भन्छन्, ‘टन्न भरिएको बसमा उहाँलाई चढाएर ल्याउँदा मानिसहरुले खासखुस गर्दै उहाँलाई ससम्मान ठाउँ छोड्ने र आदरभाव देखाउने गर्दथे।’

त्यतिबेला नेताहरुसँग आफूहरुको कुनै व्यक्तिगत माग र अपेक्षा नभएको र उनीहरुले जे भन्यो, त्यही कुरा कसरी पूरा गर्ने भन्ने मात्रै सोचाई हुने गरेको बताउँदै उनी भन्छन्, ‘त्यी पनि नेता अहिलेका पनि नेता।’

राणाकालदेखि पञ्चायतकालका कठोर दिनमा पनि देश र जनताको मुक्तिका लागि लड्दा कहिल्यै खुट्टा नकमाएका नेता बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुर्नस्थापना पश्चात आफ्नै पार्टीको नेतृत्व र साथीभाइको व्यवहारका कारण पार्टी छोड्न बाध्य भएकोप्रति रायमाझी दुःख व्यक्त गर्छन्।

त्यसका बाबजूद पनि आज कांग्रेस पार्टी र यसका नेताहरुले किसुनजीलाई सम्झिएको र हाम्रो नेता भन्दै हरेक कार्यक्रममा उनीसँगै गणेशमान सिंहको फोटो राखेर गुणगान गाएको प्रसंगमा रायमाझी भन्छन्, ‘सायद उहाँ जीवित भएको भए प्रतिवाद गर्नु हुन्थ्यो होला।’

सन्त नेता भट्टराई र गणेशमान सिंहले आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणमा पार्टी छोडेर मर्नु परेको विषयप्रति लक्षित गर्दै रायमाझी भन्छन्, ‘आज हामीले एउटा कुरा बुझ्नु पर्छ कि हाम्रो व्यवस्थापन र सहिष्णुता कस्तो छ, जहाँ हामी गणेशमान र किसुनजीलाई पनि अटाउँदैनौ, यो गम्भिर विषय हो। यसको उत्तर खोजियो भने कांग्रेसभित्रको आजको समस्या मात्र होइन प्रजातन्त्रको संस्थागत विकासमा देखिएको चुनौतिको पनि सहज उपाय मिल्न सक्दछ।’

(नेपाल विद्यार्थी संघका पूर्व महामन्त्री एवं कांग्रेस नेता उमेशजङ्ग रायमाझीसँग हिमाल दैनिकका बिष्णु बुढाथोकीले गरेको कुराकानीमा आधारित)